1. Projekt: współpraca polskich szkół, uczelni i instytutów naukowo-badawczych z ZIBJ w dziedzinie edukacji w ramach programu Bogolubowa-Infelda.

Władysław Chmielowski (koordynator Programu, kierownictwo ZIBJ/IPJ), Roman Zawodny (kierownik Programu ze strony Polski, UAM)

Działalność ta w odniesieniu do polskiej młodzieży realizuje się poprzez różne formy przyjazdów do Dubnej studentów, słuchaczy studiów doktoranckich oraz nauczycieli i uczniów średnich szkół. Odbywają się one w ramach istniejącego od 1998 roku Programu Bogolubowa-Infelda (PB-I).

Głównym celem PB-I jest umożliwienie studentom i doktorantom z Polski przeprowadzanie badań z zastosowaniem unikalnych bazowych urządzeń Instytutu nie mających często analogów nie tylko w Polsce ale w ogóle w świecie. Wyjątkowość Instytutu polega na tym, że prowadzone w nim badania przedstawiają szerokie spektrum specjalności: fizyka jądrowa, fizyka cząstek elementarnych, fizyka ciała stałego, radiologia i radiobiologia, technologie informatyczne i fizyka teoretyczna. Nie mniej ważne są również praktyczne zastosowania badań naukowych, takie jak medycyna protonowa czy produkcja folii jądrowych.

Kierownictwo PB-I uważa, że należy podkreślić wagę kontaktów polskich studentów z ich dubieńskimi rówieśnikami. Ogromne znaczenie takich wyjazdów polega na tym, że studenci mają możliwość poznawania historii i współczesności narodów żyjących za wschodnią granicą naszego kraju, porównania ich i naszej rzeczywistości poczynając od programów nauczania na poszczególnych uczelniach, a kończąc na warunkach codziennego życia i stanie zaawansowania reform na wspólnym dla nas postkomunistycznym obszarze geopolitycznym. Oznacza to, że oprócz pogłębiania wiedzy i rozwoju zainteresowań młodzieży naukami ścisłymi i przyrodniczymi pobyty w Dubnej powinny sprzyjać utrwalaniu wśród młodych ludzi postaw integracyjnych i tolerancji.

Wymienione wyżej zadania Programu realizuje się poprzez następujące przdsięwzięcia:

- Przyjazdy studentów i słuchaczy studiów doktoranckich na międzynarodowe letnie praktyki studenckie odbywające się w ciągu lipca. Z Polski bierze w nich udział ponad 20 studentów z różnych ośrodków. Uczestnicy praktyk kierowani są do konkretnych grup naukowych, gdzie zapoznają się z prowadzonymi tam badaniami i sami w nich uczestniczą. Letnie praktyki naukowe mają umożliwić studentom uczestniczenie w realnych badaniach naukowych i zachęcić ich do wyboru tematów prac dyplomowych do realizowania w Dubnej. Praktyki kończą się spotkaniem, na którym studenci w obecności swoich opiekunów prezentują uzyskane rezultaty.

- Studenci UMCS od kilku lat przyjeżdżają w celu odbycia praktyk zawodowych związanych z ich specjalnością: Ochrona radiologiczna i bezpieczeństwo jądrowe. w trakcie trwającej 10 dni praktyki studenci wysłuchują specjalistycznych wykładów, biorą udział w zajęciach praktycznych, zwiedzają Instytut pod kątem swoich zainteresowań, uczestniczą też w mniej formalnych spotkaniach i wycieczkach.

- Niezwykle ważną realizacją współpracy są organizowane co dwa lata międzynarodowe szkoły w dziedzinie fizyki medycznej i zastosowań fizyki jądrowej w biologii. Do tej pory odbyło się pięć takich spotkań: dwa w Dubnej, po jednym w Poznaniu, Pradze i Bratysławie. Stanowią one wyjątkową okazję do wysłuchania wykładów wysokiej klasy specjalistów, nawiązania z nimi bezpośrednich kontaktów, sprzyjają podejmowaniu decyzji o wyborze kariery naukowej. Nie mniej ważne - jest to także okazja do spotkań z kolegami z innych ośrodków i innych krajów, często owocujących przyjaźniami na wiele lat, pomagających w nawiązywaniu poważnej współpracy naukowej.

- Najczęściej właśnie z wymienionych grup studentów rekrutuje się młodzież realizująca bardziej zaawansowaną formę współpracy – przyjazdy w celu wykonania badań, stanowiących przedmiot prac dyplomowych (inżynierskich, magisterskich lub doktorskich). Jest to forma najbardziej efektywna, jeśli chodzi o wykorzystanie potencjału naukowego Dubnej.

W roku 2001 postanowiono rozszerzyć część edukacyjną PB-I i objąć nim szkoły średnie. Celem tego przedsięwzięcia jest zapoznanie z Instytutem polskiej młodzieży, przejawiającej szczególne uzdolnienia w naukach ścisłych i przyrodniczych. Młodzież szkolna przyjeżdża pod opieką nauczycieli raz w roku na 10-12 dni w czasie letnich wakacji. Program pobytu zawiera między innymi:

- zapoznanie się z laboratoriami Instytutu,

- zwiedzanie Dubnej, Moskwy i Siergijew-Pasadu,

- przeprowadzenie serii wykładów i pokazów eksperymentalnych z cyklu „Fizyka na kuchni”,

- spotkanie z miejscową młodzieżą (wymiana poglądów i dyskusja w ramach okrągłego stołu, wspólna dyskoteka),

- wspólne spędzanie wolnego czasu (basen, itp.).

Nauczyciele przyjeżdżający z uczniami traktują wizytę w Dubnej jako wyróżnienie i formę uznania za ich pracę. w gronie kandydatów na takie wyjazdy są uczniowie i nauczyciele współpracujący z instytutami fizyki wyższych uczelni.

Ze środków Programu zwraca się połowę kosztów przejazdu pociągiem, opłaca hotel, wypłaca diety w wysokości 20-30 USD (w rublowym ekwiwalencie).

Szczególną uwagę zwraca się na pokazywanie udziału Polski w pracach Instytutu: przedstawia jego historię i dzień dzisiejszy, organizuje spotkania z polskimi pracownikami różnych laboratoriów, którzy opowiadają o swojej pracy, oprowadzają po laboratoriach, demonstrują konkretne stanowiska badawcze.

Praktyki i przyjazdy dyplomowe realizuje się najczęściej w grupach, w których pracują polscy specjaliści. Oni również przygotowują dla młodzieży specjalne wykłady popularnonaukowe i wykłady przedstawiające Instytut i prowadzone w nim badania. w ten sposób stwarza się możliwość dalszego rozwoju współpracy i łagodzi istotną dla pierwszych kontaktów barierę językową. Na 22 polskich pracowników 10 trafiło do ZIBJ dzięki programowi B-I-E. Mają miejce również spotkania mniej formalne: wyjścia w plener na popularne w Rosji szaszłyki czy na organizowane w Klubie Polskim wieczory rosyjskiej kuchni.

Młodzież może spotkać w Dubnej uczonych znanych w całym świecie naukowym, tak z grona miejscowych specjalistów, jak i przyjezdnych – każdego roku w Dubnej odbywa się ponad 50 konferencji, szkół i innych rodzajów spotkań naukowych.

Dużym zainteresowaniem cieszą się wycieczki do Moskwy i Siergiejew-Pasadu, gdzie studenci zwiedzają muzea, cerkwie, oglądają pomniki architektury, itd. Często korzystają z instytutowej pływalni, lodowiska lub sauny.

Dla przyjeżdżającej młodzieży organizowane są wyjazdy do Miednoje, miejsca uświęconego krwią Polaków więzionych w Ostaszkowie i zamordowanych w 1940 roku w Kalininie przez funkcjonariuszy NKWD.

W ciągu ostatnich 3 lat (2008-2010) do ZIBJ przyjechało 226 przedstawicieli polskiej młodzieży: studenci ze wszystkich polskich uniwersytetów i wielu innych uczelni, słuchaczy studiów doktoranckich, i uczniów średnich szkół z Poznania, Leszna, Olsztyna, Świnoujścia, Tarnowskich Gór, Słupska, Bielska-Białej, Wielunia, Sulęcina i Kalisza.

W tym okresie napisano, korzystając z pomiarów uzyskanych w Dubnej wiele prac magisterskich, obroniono 5 prac doktorskich, a 2 zostały przekazane recenzentom.

Uczestnicy przyjazdów do ZIBJ w danym roku spotykają się w październiku na UAM w Poznaniu na corocznych sprawozdawczych seminarich, gdzie pokazują w interesujących prezentacjach przebieg i wyniki prac wykonanych w grupach naukowych Instytutu, relacjonują spotkania z interesującymi uczonymi, opwiadają o wycieczkach do laboratoriów ZIBJ i wyjazdach do Moskwy, Siergijew Pasadu, Miednoje i Katynia. Na te spotkania są zapraszani przedstawiciele Generalnego Konsulatu FR w Poznaniu, władze i pracownicy naukowi Wydziału Fizyki, goście z analogicznego programu ZIBJ z Czechami.

Polscy pracownicy oprowadzają po Dubnej i Instytucie studentów polskich uczelni, którzy przyjeżdżają latem do Wyższej Szkoły Zawodowej w pobliskim Dmitrowie.

Również studenci i doktoranci z Dubnej przyjeżdzają do Polski (konferencje, szkoły), chociaż w znacznie mniejszej skali.